Uşaq və sosial media: şok statistikalar nəyi göstərir?
Uşaq və sosial media: diqqət iqtisadiyyatı necə işləyir
Uşaq və sosial media artıq evlərdə və məktəblərdə gündəlik realitədir. Platformalar uşağın diqqətini hədəfləyir və onu monetizasiya edir. Sonsuz lent, avtoçalxanma və bildirişlər şüurlu olaraq diqqəti uzadır. Gallupun sorğusuna görə, orta amerikalı yeniyetmə gündə təxminən 4,8 saat sosial şəbəkələrdə keçirir. ABŞ Baş Sanitariya Həkiminin 2023-cü il xəbərdarlığı göstərir ki, gündə 3 saatdan çox vaxt keçirən yeniyetmələrdə depressiya və narahatlıq riski iki dəfə artır.
Uşaq və sosial media riskləri
Problemin mərkəzində təkcə zərərli məzmun dayanmır. Kiberhədəfləmə, seksualizasiya, grooming və şəxsi məlumatların geniş toplanması da mövcuddur. Meta-nın daxili araşdırmaları (Frensis Haugen tərəfindən ifşa edilən) göstərdi ki, qızların təxminən üçdə biri Instagramın bədən algısına mənfi təsir etdiyini qeyd edib. 2023-cü ildə isə 41 ştatın baş prokurorları Meta-ya qarşı platformanın asılılıq yaradan dizaynı ilə bağlı iddialar qaldırdı. Bu faktlar platforma arhitekturasının təsadüf olmadığını, biznes modelinin diqqəti satmağa qurulduğunu göstərir.
Uşaq və sosial media: hüquqi addımlar və dünya təcrübəsi
Ölkələr artıq ranqı dəyişməyə başlayıb. Avstraliya 2024-cü ilin noyabrında qəbul etdiyi qanunla 16 yaşdan kiçik uşaqlar üçün böyük platformaları bağlamağa qərar verdi və 2025-ci ilin dekabrında tədbiqə başladı. Yaşın yoxlanılmaması halında şirkətlər 49,5 milyon avstraliyalı dollaradək cərimə ilə üzləşə bilər. 2026-cı ildə Canberra regulyatorun səlahiyyətlərini genişləndirməyi və yoxlamaları sərtləşdirməyi müzakirə edir. Birləşmiş Krallıq isə Online Safety Act vasitəsilə platformalara uşaqlar üçün riskləri qiymətləndirmək və təhlükəli dizaynları aradan qaldırmaq öhdəliyi verdi. Ofcom pozuntular üçün 18 milyon funt və ya qlobal dövriyyənin 10 faizi qədər cərimə tələb edə bilər. 2025-ci ilin yayından etibarən britaniya modeli platformalardan yüksək effektivlikli yaş yoxlaması tələb edir.
Məsələ qanun qəbul etməklə bitmir. Qanunun tətbiqi, nəzarət mexanizmləri və texniki həllər tələb edir. Valideynlər, məktəblər və dövlət orqanları birgə hərəkət etməlidir. Uşaqların gözlərinə yenidən sahib çıxmaq üçün həm hüquqi, həm də maarifləndirici addımlar vacibdir.
