Hərəyə bir teatr açaq?! - MÜNASİBƏT
Uşaqlıqda incəsənət sahəsində çalışan insanlara tanrı kimi baxırdım, musiqiçiləri, aktyorları, yazıçıları o qədər şişirtmişdim ki, haçansa aktyor ya da yazıçı olacağım ağlıma da gəlməzdi. Zamanla anladım ki, incəsənətdə hansısa sahəyə qoşulmaq 2+2=5 kimi asandır. Hər dəfə küçələrdə, keçidlərdə əli gitarlı musiqiçilərlə rastlaşanda, seriallarımızdakı iyrənc şəkildə şişirdilmiş pafosu gördükdə, əksər dövlət teatrlarında aktyorların səslərinin boğazından çıxmasına şahid olduqda anlamışdım əslində Azərbaycanda incəsənət anlayışının nə olduğunu.
“Facebook”da 5000 nəfərlik dost siyahımın 600-700-ü özünü şair, yazıçı hesab edir, hər gün onlarla aşıq şeirinə bənzəyən cızma-qaralarına işarələyib fikir bildirməyimizi istəyirlər, buna görə də müşahidələrimə əsasən deyə bilərəm ki, bir müddət sonra Azərbaycanda yazıçı sayı oxucuları, musiqiçi sayı dinləyiciləri, hətta teatr sayı da tamaşaçıları ötüb keçəcək. Hə teatr, axı teatrdan danışacaqdıq. Bir şeyi də qeyd edim ki, bu gün Azərbaycanda bütün universitetlərdə ən az bir teatr var, hətta bəzilərində rəqib olaraq biri də bonusdu.
Bu günlərdə yeni yaranan “Human” teatrın ilk tamaşasının elanını gördüm. Human.. İnsanlıq.. Əvvəlcə ad çox maraqlı gəldi, axı 80-90% azərbaycanlı heç humanist sözünün anlamını belə bilmir, bunun üçün yüzlərlə fakt gətirmək olar ortaya, amma mövzumuz bu deyil, teatrdı. Əvvəllər düşünürdüm ki, müstəqil teatrların yaranması çox gözəl təşəbbüsdür, azad teatrlara heç kəs qarışmır, kiminsə sifarişi ilə nəyisə dəyişmək məcburiyyətində olmursan, insanlara azad şəkildə demək istədiklərini bir-bir köçürürsən səhnəyə. ADO-nun başlatdığı müstəqil teatr ənənəsinin davam etməsi ölkədə teatr mühitinə çox böyük töfhələr verəcəyini düşünürdüm, hər biri öz tamaşaçı auditoriyasını formalaşdıracaq, tamaşaçılar artacaq, artıq son nəfəsini verməkdə olan teatr sahəsində canlanma baş verəcək, tamaşaçılar daha da fərqli üslubları olan səhnələrlə qarşı-qarşıya qalacaq, axı zəngin incəsənət həm də zəngin düşüncə, zəngin baxış açısı deməkdir. Sonra gördüm ki, yanılıram, başa düşdüm ki, üç-beş tamaşaçı var, onlar da bu təzə teatrların əllərində girinc qalıblar. Hətta maraqlı bir şeylə rastlaşmışam ki, ağlında yeni bir tamaşa ideyası olan rejissor həmin tamaşanı yayımlamaq üçün qaçıb teatr yaradır, onsuzda indiki dövrdə teatr yaratmaq çox asandı, beş-altı tamaşa eee.. teatr rəhbərləri “atışıb” bir ofis tuturlar, hər teatrın rəhbəri də öz teatrının ünvanı olaraq bu ofisi göstərir, səhnə də ki, sağ olsun Xəzər Universiteti! Peşiman olub İrinaya on günlük yer verməyə, teatr açmaq istəyən hamı qaçır Xəzərin rəhbərliyinin üstünə ki, bəs təzə tamaşamız var, onun üçün yeni teatr açırıq. Beləliklə zaldakı tamaşaçı demişkən “Xəzəri də çevirdilər standartxanaya”.
Bu arada, ağlımda üç-dörd tamaşa ideyası var, hərəsinə uyğun bir teatr açsam neçə bilet sata bilərəm, görəsən?
Bu yaxınlarda bir il əvvəl yaranmış daha bir teatrın “facebook” səhifəsinə göz gəzdirdim, teatr yaranandan bəri cəmi bir tamaşa göstəriblər, ən qəribəsi də o idi ki, səhifədə aylardı ki, tamaşalar barəsində heç bir paylaşım yox idi, səhifəni idarə edən hər bayramdan-bayrama izləyiciləri təbrik edirdi. Filan teatr sizi Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi Günü münasibətilə təbrik edir, Yeni iliniz mübarək, Beynəlxalq Teatr Gününüz mübarək, Novruz Bayramınızı teatrın kollektivi adından təbrik edirik, Daşkəsəndən Aysu qızımızın 6 yaşı tamam olur teatrın adından onu təbrik edirik. Yaxşı, yaxşı zarafat edirəm, sonuncunu özümdən dedim, amma sən teatrsan niyə özünü qəzetlərin son səhifədəki təbrik, elan yeri kimi aparırsan?
Nəysə, yenə mövzudan yayındıq, Human-ın ilk tamaşasından danışırdıq axı. “Üçüncü” tragikomediyasına baxmağa getmişdim, zala girəndə səhnə quruluşuna, dizaynına görə ağlıma gələn ilk şey bu oldu: mən olsaydım adı “Human” yox, “Junior Azdrama” qoyardım. Biz deyirik, klassik ənənələrdən çıxaq, səhnələri, pərdələri, işıqları dağıdaq, tamaşaçı yalnız aktyoru görsün, əlavə hər şeydən hətta rekvizitlərdən belə imtina edək, digər tərəfdən də həmin klassik teatrların eynisini “müstəqil” adı ilə yaradıb, tamaşaçılara təqdim edirlər. Əgər bir şeyi “yeni” adı ilə təqdim edirlərsə orada üslub da yeni olmalıdı, fərqlər gözə çarpacaq qədər böyük olmalıdı, human, insanlıq bu yeni bir anlayış deyil, incəsənət onsuz da insanlıq üçün, humanizm üçün var, heç vaxt antihumanist biri gedib rəsmlərlə, musiqi ilə maraqlana bilməz. Onsuz da bütün teatrlar insanlığı, humanistliyi təbliğ edir, adın “Human” olmağı heç bir yenilik demək deyil. Yenilik daim olub, bütün dövrlərdə klassik ənənələrdən can qurtarmağa çalışan bir toplum mütləq olub və həmişə də olacaq. Təxminən 30 il əvvəl yaranan Yuğ Dövlət Teatrı hələ də digər dövlət teatrlarından öz fərqliliyini qoruyub saxlayır, təbii ki, bu tearın incəsənət mühitində ortaya ciddi işlər qoymasına səbəb böyük rejissorumuz Vaqif İbrahimoğlu olub, o dünyadan köçəndən sonra da onun yolunu tələbəsi – Yuğ Dövlət Teatrının baş rejissoru Gümrah Ömər davam etdirdiyi üçün Yuğ Dövlət Teatrı hələ də “müasir teatr” adını qoruyub saxlayır. İncəsənət yaranma tarixinə görə yox, çatdırmaq istədiyi mesajlara, üslubuna görə modern və klassik olaraq ikiyə ayrılır.
Yenə hər zaman gördüyümüz simvolik qara rənglər, böyük işıqlar və davam edən həmin monoton dəqiqələr – Elgün Həmidov ac gözlüklə kitab oxuyan göz həkimini canlandırır.
Yeni bir tendesiya ilə qarşılaşmışam, hər tamaşanın əvvəlində 10-15 dəqiqəlik monoton parça qoyub tamaşaçının əsəblərini yoxlamağa çalışırlar. Bizim tamaşaçılar da ingilis turistlərinə oxşayır axı, ona görə də adi şeyi də şişirtməyi sevirlər, elə ki, səhnədə qeyri-müəyyən şeylər baş verir, tamaşaçının əli gedir çənəsinə, sağ ayağını sol ayağının üstünə qoyub başlayır Kafkanı, Sigmund Freydi düşünməyə, aktyor əlini qaldırsa tamaşaçı ilk bunu düşünür, o orada dağ yaradır, yox-yox o ən böyük olduğunu göstərməyə çalışır, əslində heç nə göstərmir e, aktyor səhvən əlini qaldırıb sadəcə.
Turistləri deyirdim axı, bu yaxınlarda İçərişəhərdəki Qoşa Qalanın yanından keçəndə bir qrup ingilis turistlə rastlaşdıq, adamlar divarlara elə şəhvətlə toxunurdular ki, “oh my god”, “perfect” sözlərindən başqa heç nə eşitmirdim, hamısı uzun-uzadı pafoslu baxışlarla divarlara baxır, elə bil divarların üstündə nəsə yazılıb, az qala gedib o daşları yalamaq istəyirdilər. Nə olub, qaladı da, qala görməmisiniz? Sizin ölkədə qala yoxdu? Adi qaladı, daşları üst-üstə qoyub tikiblər, sadəcə köhnəlib bu qədər, nə artistlik edirsiniz. Hə, bizim tamaşaçıları deyirdim axı, onlar da eyni turistlər kimidi, hər şeyi şişirib fəlsəfə axtarmağa çalışırlar, bizim rejissorlar da yetərincə bundan istifadə edir.
Uzun və çətin monoton dəqiqələrdə məni təzəliklə yuxu aparmışdı ki, Ziya Ağanın pafoslu gülüş səslərinə oyandım, məncə, mikrofondan istifadə olunsaydı daha tez məqsədlərinə çatardılar. Tamaşada xüsusi detallar vardı ki, onlar və Elgün Həmidovun peşəkarlığı tamaşanın dözülməz olmasının qarşısını almağa çalışırdı. Amma bunlar da kifayət etmirdi, mənə hələ də maraqlı olan sual budur ki, tamaşanın 60-70-ci dəqiqələrində niyə bütün işıqlardan istifadə olundu? Yəni onsuz da orada böyük işıqların olduğunu görürdük, əlinizdəki imkanları göstərmək məcburiyyətində deyilsiniz. Bir də ki, axırda qapıların kilidlənməsinə səbəb tamaşaçıların getməyinin qarşısını almaq üçün idi?
Tamaşada ciddi heç bir mesaj görmədim, tüfəngi aktyorun arxasına dirəyib bundan gülüş obyekti yaratmaq yetərincə peşəkarlığı nümayiş etdirmirdi. Rejissor sadəcə pyesi olduğu kimi səhnəyə köçürmüşdü, səhnədə baş verənlər rejissor işi yox, dramaturqun işi idi.
Mənim hər hansı tamaşanı tənqid etmək kimi bir fikrim yoxdu, sadəcə ölkədəki teatr yaratmaq ənənəsinin haraya qədər gedəcəyini araşdırmaq istəyirəm. Yuğ Dövlət Teatrı, “M” Teatr, “Human” Teatrının aktyor heyəti demək olar ki, eyni adamlardı. Yuğ-un problemlərini nəzərə alsaq “M” Teatrın yaranması təbii hal idi, amma “Human”, “ADA” və hər günü yenə də yaranmaqda olan teatrların məqsədlərini anlamaqda çətinlik çəkirəm, özəlliklə Simsarı yaratmağın elə də uğurlu bir addım olmadığını anlayandan sonra ikinci dəfə teatr yaratmağa cəhd etmək böyük cəsarət tələb edir. Tamaşa nümayiş etdirmək üçün teatr yaratmaq şərt deyil.
Teatr yaratmaq hələ ortaya ciddi bir iş qoymaq demək deyil, axı həqiqətən də 2+2-in cavabı 5 eləmir, Azərbaycanda incəsənətə qatılmaq, teatr yaratmaq çox asandı, amma burada bu çətin şərtlər altında, verəcəyin qurbanları gözə alaraq sona qədər tab gətirmək göründüyü kimi asan deyil. 2+2=4.
