Azərbaycanın toy adət-ənənələri - CƏNUB BÖLGƏSİNDƏ
Azərbaycanın toy adət-ənənələri milli mədəniyyətimizin tərkib hissəsidir. Toy sadəcə rəsmi nikahdan ibarət deyildir. Toy həm də bir-birilə bağlı təntənəli ənənələr sistemidir. Hər gün toyumuz olmur. Buna görə də hər bir şeyin özəl, xüsusi olmasını istəyirik. Çalışırıq ki, bütün adətləri üsulunca yerinə yetirək. Lakin hər bir bölgənin özünəməxsus adətləri var. Bir bölgənin adətini, digəri ilə qarışdırmaq olmaz. Bəs, biz, görəsən, toy adətlərimizi nə qədər gözəl bilirik və yaxud da bölgəyə görə adətlər də dəyişirmi?
GoldNews.Az bu sualların cavabını araşdırıb sizə təqdim edir. Bu gün cənub bölgəmizin xüsusi, özəl adətləri ilə tanış olacayıq. Azərbaycanın bir çox zonalarında olduğu kimi, cənub toyu da bir çox mühüm mərhələlərdən keçir. Bunlara nümunə olaraq “qızgüddü”, “qızbəyəndi”, “hə alma”, şirin “çay”, “paltarkəsdi”, “hırdaboy”, “xınayaxdı”, “bişi-bişirmə”, “gəlinaparma”, “üzgördü” və sairə ritualları haqqında təsəvvürlərimiz olmalıdır. Toyun gedişində gördüyümüz bu “kiçik mərasimlər”in bəzisinə başqa bölgələrdə də rast gəlinir. Lakin hər bir bölgə bu adətlərdə özünəməxsus xüsusiyyətini göstərməyə çalışır.
Elçilik-toyun daha rəsmi hesab edilən hissəsidir. Ağır, mürəkkəb və eyni zamanda xoş bir ritualdır. Əvvəlcə qadınlar qız evinə tanışlığa gedirlər. Daha sonra isə oğlan evi ilə gəlib məsləhətləşirlər. Ailələrin bir-birinə uyğun olub-olmadığını araşdırmaqdan ötrü hər iki tərəf bir-birini araşdırır. Məsələn, kim kimin nəvəsidir, nəticəsidir, hansı nəsildəndirlər və sairə. İki dəfə qadınlar qız evinə gedir, üçüncü də isə kişilər gedir və bu adəti də “ağsaqqal plov” adlandırırlar. Bu zaman qız və oğlan tərəfinin ağsaqqalları bir araya gəlir, “şirin çay” adlı bir qısa mərasim də keçirilir və qızın hərisi alınır.
Nişan mərasimi-toydan əvvəl nişan mərasimi keçirilir. Oğlan evindən nişan gətirən qız-gəlin qız evinə çatdıqda xonçaları başlarından yerə qoyub, nişan mahnıları oxuyur, rəqs edirlər.
Bildiyimiz kimi qədimdən bəri xalqımız qız və oğlan toyunu ayrı çaldırır. Düzdür, müasir dövrdə toylarımızın əksəriyyətində bəylə gəlin bir yerdə oturur. Lakin cənub bölgəsində yenə də ənənəyə uyğun olaraq, ayrı keçirilən qız və oğlan toyları hələ də davam edir.
“Hırda” mərasimi- bu mərasim qız toyundan əvvəl keçirilir. “Hırdavo” karvanı ilə oğlan evindən qız evinə aşıqlar və toy ləvazimatı gətirilir.
Qız toyu- gündüz başlayır və saat 9-da qurtarır. Toy çadırda baş tutur. Qız toyunda gələn qonaqlara əvvəlcə şirini ilə çay veriblər. İndi isə plov və qara verirlər. Qız toyunda nənələr dəf ilə deyişirlər.
“Xınayaxdı” mərasimi –bu mərasim oğlan toyundan əvvəl həyata keçirilir. Mərasimdə daha çox subay qızlar iştirak edir. Qızlar əllərinə xına yaxır və mahnılar ifa edərək rəqs edirlər. “Xınayaxdı” da qadınlar dövrə vurub əyləşir və onlardan biri əlində qaval ortada oturur. Oxunan mahnıların nəqarətini dövrə vuranlara xor şəklində oxuyur, “solist” isə qaval çala-çala mahnıların bəndini misra-misra ifa edir.
“Toyaxşamı” mərasimi-bir növ toya hazırlıq kimidir. Oğlan toyundan əvvəl olur. Burda da gələn qonaqlara yemək verilir, mahnı çalınır. Qonaqlar əylənirlər.
“Gəlinaparma” və yaxud “gəlinköçürmə” mərasimi- bunlar toy mərasiminin zirvə nöqtəsi sayılır. Həmin günü çalğı ilə gəlib gəlini aparırlar. Əvvəllər gəlini ata evindən atla, araba ilə götürüblər. Arabanın üzərinə xalça səriblər. Gəlin evdən çıxanda ağsaqqallar xeyir-dua verirlər. Gəlini və bəyi quranın altından keçirirlər. İndi isə maşınla aparırlar. Gəlingətirmə də iki və yaxud üç maşın olur. Gəlini “vağzalı” sədaları altında evdən çıxarırlar.
Oğlan toyu- oğlan toyunun tarixi də qız evi ilə razılaşdırılır. Nikah toya qədər həm dini, həm də dövlət tərəfindən rəsmi nikah kəsilir. Kəbin və nikah kağızı olmasa, qızı vermirlər. Oğlan toyu iki hissədən ibarət olur. Toyun ikinci hissəsi axşam saat 9-10-da başlayır. Çünki əvvəl toy yiyəsi indiki kimi xərc çəkməyib. ayrı-ayrı adamların evində qonaqlıq təşkil edilib. Orada yeyib-içəndən sonra 9-10-da toya yığışardılar.Kişi toyu olur, bəy gəlini öz evinə aparır və toya gəlir. Bəyin anası oğlan və qızın başının üstündə çörəyi kəsir ki, bu evlilik bərəkətli olsun. Bu zamna həm də yenidən onları müqəddəs kitabımız olan “Qurani-Kərim” in altından keçirirlər. Gəlin təzə evinə gələndə ayağı ilə qab sındırır və 3 dəfə öz otağının qapısını açıb bağlayır. Bu ona görə edilir ki, yəni hər gün həyat yoldaşı ilə birlikdə otağa daxil olub, birlikdə çıxsınlar. Gəlin və bəyin ayağının altına qırmızı örtük sərirlər ki, ömürləri uzun olsun. Bəy sağdış və solduşu ilə toyda iştirak edir.
