Xəzər dənizinin səviyyəsi: sürətli enmənin əsas göstəriciləri
Xəzər dənizinin səviyyəsi cari ilin ölçmələrinə görə -29,11 metrə enib və 1978-ci ilin mənfi 29 metrlik tarixi rekordunu geridə qoyub.
Müşahidələr göstərir ki, son 12 ildə sahilyanı zonalarda su 1,5 metrdən artıq geri çəkilib. Son beş ildə azalma sürətlənib və illik ortalama təxminən 30 santimetrə çatıb. Əsrin əvvəlki illərində isə illik orta enmə təxminən 7 santimetr olub.
Səviyyə enməsi və sahil geriçəkilmələri
Suyun geri çəkilməsi regionun bir çox sahilində dramatik dəyişikliklər yaradıb. Qazaxıstanın bəzi sahillərində şərq sahil xətti son 15 ildə 8–10 kilometr arxaya çəkilib. Qaraboğazgöl körfəzində isə sahil xətti təxminən 26 kilometr geriləyib.
Abşeron yarımadasında və Bakı bulvarında da əhəmiyyətli dəyişikliklər müşahidə olunur. Bulvarın dayaz hissələrində dəniz səviyyəsinin enməsi 15–20 metrlik fərqlər yaradıb. Bu dəyişikliklər sahil relyefini və dayaz zonaların həcm və strukturlarını dəyişdirir.
Xəzər səviyyəsi: ekoloqların qiymətləndirməsi
Ekoloqlar bildirir ki, Xəzərin su balansındakı dəyişikliklər təbii və antropogen amillərin birgə təsirindən yaranıb. Rövşən Abbasov qeyd edir ki, 1995-ci ildən başlayan azalma uzunmüddətli tendensiyanın tərkib hissəsidir və bu proses bu gün də davam edir.
Sadiq Həsənovun hesablamalarına görə, son 30 ildə ümumilikdə dəniz səviyyəsi təxminən 2,5 metr azalıb. O, sürətin günümüzdə qeyri-adi olduğunu vurğulayır və bunu həm temperatur artımı, həm də çay axınlarının azalması ilə izah edir.
Mütəxəssislər iqlim dəyişikliyinin yaratdığı buxarlanmanın artması və Volqa daxil olmaqla əsas çayların su həcminin azalmasını əsas səbəblər kimi göstərir. Eyni zamanda çay hövzələrində tikilmiş anbarlar və sənaye-təsərrüfat məqsədli su götürmələri su balansını pozur.
Xəzər dənizinin səviyyəsi üçün nə edilməlidir
Region ölkələri arasında qarşılıqlı əməkdaşlıq və vahid monitorinq sistemi vacibdir. Su ehtiyatlarının idarə olunmasında sərt nəzarət və çay hövzələrində ekoloji axınların bərpası prioritet olmalıdır.
Dəniz ekosistemlərinin qorunması, balıq ehtiyatlarının monitoringi və sahilyanı infrastrukturun adaptasiyası üçün dərhal planlar hazırlanmalıdır. Əks halda, geriçəkilmənin iqtisadi və sosial təsirləri daha dərinləşə bilər.
Qısa müddətli tədbirlər: su istehsalının tənzimlənməsi, sənaye sui-istifadəsinin məhdudlaşdırılması və ekoloji məlumatların açıqlığı. Uzunmüddətli hədəf isə davamlı su siyasətinin formalaşdırılmasıdır.