Azərbaycanda təhsil sahəsi üzrə ekspert, tarixçi Kamran Əsədov A24.Az-ın qonağı olub. Ekspert təhsil sahəsindəki problemlərlə bağlı sualları cavablandırıb. Həmin müsahibəni təqdim edirik:
Azərbaycanda təhsil sistemində dəfələrlə qanunlar, dərsliklər dəyişilir, amma faydası olmur. Təhsilimiz niyə inkişaf etmir?
– Təhsil sitemində uğura doğru pillə-pillə qalxmaq lazımdır. Hər hansı islahat üçün vəsait ayırmaqdansa, müəllimin maaşı artsaydı, daha yaxşı nəticə əldə etmək mümkün olardı. Sovet dövrünün kadrı kadr deyil? Sadəcə təkmilləşdirmək lazımdır. Təhsilə yanaşma tərzi müəyyən edilməlidir. Hədəfimiz yoxdur. Kurrikulumla bağlı 6 ildir tədqiqat aparıram. Əvvəlki sistemdən fərqi yoxdur, sadəcə adın dəyişmişik. Bir islahatı bitirməmiş, nəticəsini görməmiş, digər islahatlara keçirik. Biz kurrikulumu qurtarmamışıq təmayülləşmə prosesinə keçmişik.
Azərbaycanda dərsliklərin problemindən danışaq.
– Kurrikulum standartları əsasında hazırlanan dərsliklərin heç biri kurrikulumun şərtlərinə cavab vermir. Bizə görə ən yaxşı dərslik ağır yükü olan dərslikdir. Türkiyədə 6-cı sinifdə yazılan dərsliklərin müqayisəsini apardıq. Bir paraqrafda olan sözlərin, rəqəmlərin şəkillərin sayını düstüra görə hesabladıq. Bizim 13-14 yaşlılar üçün nəzərdə tutulan dərslik dünya praktikasında 28-29 yaşlılar üçündür. Bu, birinci sinifə də aiddir. Bir paraqrafda 30 yeni söz və ya tapşırıq var var. Axı şagird informasiyanı tək dərsdə qavramır.
“Azərbaycan məktəblisi Xəstə Qasımdır və kitab yüklü eşşəkdir”
O, 5 fənn keçir. Hərəsi 20 dənə söz verəndə bu, 100 edir. Yolda gedəndə maşın, insanlar görür, internet, televiziya izləyir və informasiya yükünün altında qalır. Azərbaycan məktəblisi Xəstə Qasımdır və kitab yüklü eşşəkdir. Şagird 9 fənn keçir hər kitabın 200-300 qram çəkisi var, çanta və qidanın çəkisi də ayrı. Azərbaycanda kurikulum standartları ilə dərslik yazan mütəxəssislər repetitorlara işləyirlər. Bu günləri Dövlət İmtahan Mərkəzi qəbul imtahanlarını repetitorlar üçün keçirir. Onların bazarına işləyir, onlarla qeyri-rəsmi formada əməkdaşlıq edir. Hansısa dərslik müəllifi çətin dərslik yazır ki, valideyn məcbur qalsın boğazından kəsib uşağı hazırlığa qoysun. 1-ci sinifə gedən uşaq hazırlığa gedir. Bəs onda bu orta məktəbə niyə gedir? Dövlət büdcəsindən hər il 2 milyard manat tədrisə pul ayrılır. Uşaq öz hesabına müəllim yanına gedir. Tədris başa çatmamış uşaq 700 bal toplayır. Axı necə olur? Niyə Azərbaycanda 4481 orta ümumtəhsil məktəbi var, niyə 51 min müəllim dərs deyir?. Orta məktəb tədris vəsaiti yazan müəllimlərin kurrikulumdan anlayışı yoxdur. 2-3 sxem, şəkil artırmaqla dərslik yazılmır. Dərslik sadə olmalıdr. Təhsilin verdiyi bilik və bacarıq həyat üçün faydalı olmalıdır. Təhsildə nəticə istəyiriksə, məktəblərdə müəllimlər arasında hər il imtahan keçirməliyik. 50 baldan aşağı toplayanları işdən azad edib yerinə gəncləri gətirməliyik.
Orta məktəb proqramı o qədər ağırdır ki, uşaq universitetdə də eyni şeyləri keçməli olur. Müəyyən bilikləri ibtidai, orta və ali təhsil məktəblərində bölüşdürərək keçmək lazımdır. 5-11-ci siniflərdə tarix dərsində 47 dövlət, 1600 hökmdarın adı çəkilib.
Xaricdə bizə robot kimi baxırlar. Biz Fransanın tarixini fransızdan çox keçirik. Uşaqlarmızı fiziki cəhətdən məhv edirik. Azərbaycanda şagirdlərin 15 faizi fiziki cəhətdən sağlam şəkildə orta məktəbi bitirir.
Təhsil sistemində keçirilən layihələrlə bağlı nə deyərdiz?
– Təhsildə hədəflər yoxdur. 2010-cu ildən bu günə qədər 3 milyard manat dəyərində layihə keçirilib. Həyata keçirilən heç bir layihənin hesabatı yoxdur. Hər il narkotika, erkən nikahlara qarşı layihələr keçirilir. Cəmiyyətə təsiri oldumu? Əksinə insanlar oyandı. Düzgün təbliğat aparılmır. Dərsliklərə 600 milyon manat ayrılır. 66 milyon manata yeni təhsil qurmaq olardı.Keçirilən islahatların nəticəsi oldumu? Biz hələ də nə istədiyimizi əldə edə bilməmişik. 3 suala cavab tapmalıyıq. Bunu nə üçün tətbiq edirik, necə və hansı nəticələri gözləyirik və uşaqlar bu islahatdan nə qazanacaqlar?
Azərbaycan məktəblərində şagirdin biliyi testin nəticəsinə görə qiymətləndirilir. Xarici təcrübə necədir?
– Cəmiyyət tərəfindən qəbul edilib ki, kim 700 toplasa, savadlıdır. Kim 200 bal toplasa, savadsızdır. Biz bilikyönümlü yox, şəxsiyyətyönümlü olmalıyıq. Kiminsə qiymətinin 5 olması onun tam savadlılığının göstəricisi deyil. Dünyada böyük uğura nail olanlar oxumayan insanlardır. Bu, o demək deyil ki, heç kəs oxumasın. Əgər sizin bilik və bacarıqlarınızın varsa, hər hansı məhdudiyyət qarşısını ala bilməz. Sadəcə hədəflərinizə gec nail ola bilərsiz. Dünyada orta və ali məktəbin tədris proqramı ayrıdır. İngiltərə, Fransa, Amerikada tamam fərqli üsullarla ali məktəblərə imtahan “Ielts”, “Celt”-lə qəbul aparılır. Orda ilkin mərhələdə abituriyentin anlamaq qabiliyyətinin olduğu test edilir. Kadr kimi isə yetişdirilir. Amma biz nə deyirik? Filan hadisə nə vaxt baş verib, bilmirsənsə, deməli savadsızsan. Bəs, mən universitə niyə gəlmişəm? Bizim universitet hazır kadr istəyir. Xaricdə isə belədir: Sən oxuyub anlamaq istəyirsənsə, səni mən kadr kimi yetişdirəcəm.
Məktəbəqədər hazırlıq bağçalardan alınacaq, tam şəkildə məktəblərə veriləcək. Bu düzgündürmü? Əgər həyata keçirilsə, necə olacaq?
– 2009-cu ildə Azərbaycanda Təhsil haqqında qəbul edilən qanuna görə, təhsilin pillələrindən biri də məktəbəqədərdir. Bağçalarda məktəbəqədər hazırlıq qrupları yaradıla bilər. 2016-cı ildə Təhsil Nazirliyi xüsusi qərar imzaldı ki, orta məktəblərdə dövlət vəsaiti hesabına məktəbəhazırlıq qrupları yaradılsın. Buna qədər 25-30 manat ödəməklə hazırlıq qrupu yaradılırdı, amma alınmadı. Əslində məktəbəhazırlıq uşaq bağçalarında olmamalıdır. Çünki bağçaların vəziyyəti və tədris prosesi bərbad haldadır. Bağçalarda kadr porblemi var.
70 faizinin direktor və müəllimləri yaşlı nəslin nümayəndələridir və texnikum, peşə məktəbi üzrə təhsilləri var. Müəllimlərin 90 faizinin ali təhsili yoxdur.
Özəl bağçaları bitirən uşaqların məktəbə qəbul olma şansı daha yüksəkdir. Dövlət bağçalarında xəstələnmə riski 75 faiz, özəllərdə isə 12 faizdir. Bağçalarla bağlı ilk dəyişiklik məktəbəqədər hazırlığın Təhsil Nazirliyinə qaytarılması ilə həyata keçirilə bilər. Bağçalar icra hakimiyyətinin tərkibindədir. Qanunda göstərilir ki, təhsil pillələri arasında vahidlik və varislik olmalıdır.
İkinci, bağçalarda kadr problemi var. Müəllim həm məktəbəqədər hazırlıqda, həm də məktəbdə dərs deyir. Məktəbəqədər təhsil haqqında qanun ölkəmizdə bu il qəbul edilib, amma tədris proqramı yoxdur. Uşaq oxuyub-yazmağı bağçada öyrənirsə, 1-ci sinifdə nə öyrənəcək?
Vətəndaşların əksər hissəsi xaricdə yetərli təhsil alıb, Azərbaycana qayıdır, amma burda iş tapa bilmir, diplomu tanınmır. Bunlar necə dəyərləndirilməlidir?
Əslində 2001- ci ildə Nazirlər Kabineti tərəfindən diplomların tanınma qaydası təsdiq edilib. Azərbaycan müstəqil olduğu 1991-ci ildən Beynəlxalq Hüququn üzvüdür və 1996-cı ildə Haaqa, Cenvrə konvensiyasını qoşulub.
Azərbaycan Təhsil Nazirliyinin hər hansı bir ölkənin universitetinin diplomunu tanıyıb-tanımamağa hüququ yoxdur.
Əgər həmin ölkə Azərbaycanı tanıyırsa və Azərbaycanla bağlı hər hansı sahədə müqaviləsi varsa, o universiteti Təhsil Nazirliyi tanımağa məcburdur. Burada sadəcə olaraq bir məsələyə diqqət etmək lazımdır. Xaricdə təhsil alıb gələn şəxs ixtisas baxımından Azərbaycana qarşılıq verməlidir. 2016-c ildə 1500, 2017-ci ildə 900 diplom tanınmayıb. Bu tanınma nədir? Sizin həmin ölkədə olduğunuz müddət Azərbaycana uyğun olmayıb. Xaricdə təhsil alan diplomunun tanınması üçün Təhsil Nazirliyinə müraciət edir, Dövlət Sərhəd xidmətinə bildirilir və həmin ölkədə nə qədər olduğu müəyyən edilir. Fərqi yoxdur ki, şəxs oxumağa gedib və ya gəzməyə. Qiyabi təhsil üçün xarici ölkədə 14 gün olmalısan. Dünya təcrübəsində müddət qanunsuz tələbdir. Mən 13 günə də mənimsəyə bilərəm, 13 ilə də.
Üçüncüsü, diplomu verən ölkəyə sorğu göndərilir. Bu da əsassızdır, ölkə vətəndaşına inamsızlığı göstərir. Türkiyədə şəxs xarici ölkədə oxuyub gəlirsə, imtahan verir. Əgər imtahandan keçirsə, diplomu tanınır, keçmirsə, hazırlaşmaq üçün vaxt verilir. Nə vaxt suallara cavab verirsə, diplomu dövlət tanıyır. Bizdə isə tibbi də, baytarlığı da, jurnalistikanı də eyni ekspert yoxlayır. Üstəlik, kənar suallar verilir.
Yaxşı təhsil almaq istəyən Ukrayna, Rusiya, Dağıstan, Dərbəndə getməz. Bu ölkədən gətirilən diplomlar problemlidir.
Azərbaycandan kənarda 50 minə yaxın şəxs öz vəsaiti hesabına təhsil alır, onların 92 faizi oğlanlardır. Dövlət proqramı çərçivəsində 2007-2015-ci illərdə 3500 nəfər xaricdə təhsil alıb və onlara 70 milyon manat pul ayrılıb. 40 minə yaxın şəxs isə öz hesabına xaricdə təhsil alıb. Ailələri onlara pul göndərir. Bu, həm ölkədən pulun itirilməsidir, onlar xaricdə ailə həyatı qurur. Bu, beyin, insan itkisi deməkdir. Hansısa dini, siyasi qruplaşmaların üzvü olurlar, hansı beyinlə bizə gələcəkləri də məlum deyil. Xaricdə təhsil alanları yoxlamadan müəyyən fənnlərdən dərs deməyə buraxmaq olmaz. Xaricdə təhsil alanlara qarşı ikili yanaşma var. Kimsə Kiyevdə təhsil alır, biri dövlət, digəri öz vəsaiti hesabına. Dövlət hesabına təhsil alanın diplomu tanınır, öz hesabına alanın yox.
Azərbaycan təhsil sistemində əsas problemlərdən biri də hələ də onlayn təhsilin qəbul edilməməsidir.
Vakansiyasi gizlədilən orta məktəblərin taleyi necə olacaq?
– Təhsil sitemində 2009-cu ildən etibarən inqilabi addım atıldı, müəllimlərin işə qəbul edilməsi Təhsil Nazirliyinin xətti ilə həyata keçirildi. 2011-ci ildə bu proses regionlara da tətbiq edildi. Rayon təhsil şöbələri direktorlarla əlbir olub, kifayət qədər vakansiyaları gizlətdilər. Qanuna görə, 18 saatdan çox dərs olarsa, həmin yer vakansiyaya çıxarılır və 18 saatacan olan dərslər bölüşdürülür. Necə olur bu? Tutaq ki, tarix fənni bölüşdürülür və ya əmək müəllimi ingilis dili keçir. 1 saat olanda belə vakansiyaya çıxarılmalıdır. Deyirlər kadr yoxdur. 2016-cı ildə 33 min şəxs müəllimliyə sənəd verib və 2700-ü qəbul olub. Əgər müəlliminiz varsa, niyə qəbul aparırsız. Axı əmək bazarında yer yoxdur. Şagird sayı ilə müəllim sayını hesablayıb vakansiyanı təyin etmək mümkündür. Bu problemli məsələ deyil.
Rayon təhsil şöbəsi ləğv edilməlidir. Çünki məktəblər onsuz da Təhsil Nazirliyinə tabedirlər.
Təmayül siniflərinin maliyyələşdirilməsi necə müəyyənləşməlidir?
Təmayül siniflər lap əvvəldən var. Sadəcə adı modernləşdirilib. 10-11-ci siniflərə ayrılan vəsaitlə maliyyələşir. 44 81 orta məktəbin hamısında təmayül sinifi olmayacaq. Bu da məktəblərdə 11-ci siniflərin olmaması ilə nəticələnəcək. İşin itirilməsi, maaşın azaldılmasına gətirib çıxardacaq. Maliyyələ ayrılsa belə, eyni nəticə görəcəyik. 11-ci sinifdə keçilənləri uşaq 6-9-cu siniflərdə keçib. Bunu təkrarlayacaqsansa, təmayülləşmə nəyə lazımdır? Axı dərsliklər bu tələblərə cavab vermir.
6-9-cu siniflərdə dərsliklər o qədər dərin yazılıb ki, 10-11 ci sinifdə bundan da dərin keçilsə, gərək uşaqlar universitetə daxil olsunlar.
Çindən misal təmayül sinfini qurtaranda, dövlət təkcə attestat vermir, peşə diplomu da verir. Yəni siz artıq tədris proqramın başa çatdırmısız, təkrarlamısız və üstəlik bacarıq da qazanmısız. Bu zaman nə vaxt itkisi olmur, nə də enerji. Təmayül siniflərinin yaradılması ilə repetitorluğun qarşısını almaq istəyirlər. Bu heç cürə mümkün deyil. Çünki, köhnə oyunçularla yeni qaydada oynamaq olmaz. Niyə yaxşı təhsilin nəticəsi bu gün kənarda alınır? Çünki özəl kurslarda işləyənlər orta məktəbdə dərs keçmirlər. Repetitorların hamısı da müəllim deyil.
Ən yaxşı hesab olunan repetitor kənarda olan insanlardır.
Repetitorun qarşısını almaq istəyirlərsə, qəbul qaydaları sadələşdirilməlidir. Oyunçu da eynidir, qaydalar dəyişilməlidir. 2014-cu ildən müəllimlərin diaqnostik qiymətləndirməsi (DQ) keçirilir. Bakı və regionlarda 100 mindən çox müəllim DQ-dən keçib. 0 toplayanlar da işinə davam edir, 60 bal toplayanlarda. İslahatın nəticəsi olmalıdır. İmtahandan yüksək nəticə əldə edənlərin əmək haqqısı qaldırılmalıdır. Müəllim dövlət qulluqçusu statusu almalıdır. Kommunal xərclərdən azad edilməlidir. 300 manat maaş alır müəllim, heç olmasa kommunal xərclərdən azad edilsin.
Azərbaycanda ali məktəbi bitirən şəxslərdən işə götürən təcrübə istəyir. Bəs xaricdə necədir?
– Xaricdə bütün ixtisaslar üzə pedaqoji təcrübə deyilən məsələ var. 40 gün müddətdə tələbə sonuncu kursda təcrübədə olur. Universitetlər əmək məcəlləsinin müddəasını pozurlar. Ümumilikdə 4 ildə 75 gün təcrübə keçirilir və bu müddətdə əmək kitabçası yazılmalıdır. İşə də götürüləndə bu nəzərə alınmalıdır. Bizim müəllimlər özlərini 70-80-ci illərdə hesab edirlər. Tələbələr də nəticəni tələb etməlidir.
İşə qəbul zamanı elə bir tələb qoyurlar ki, onu verməyiblər.
İngilis dilini mükəmməl bilməyini, komputer bilikləri tələb edirlər, axı təhsildə bu öyrədilməyib. Hətta dövlət orqanlarında belə yüksək tələblər keçərlidir. Universiteti bitirəndə mənə o biliklər lazım olmadıqdan sonra mən niyə universitetə gedirəm? Universitet kadr yetişdirməlidir. Bizdə hər şey görüntü xətrinədir. “İphone”, “Samsung” bacarıqlı şəxs axtarır. İmtahan keçirir, təqaüd ayırır, oxutdurur, səni sonra işə götürür. Bizdə necədir? Tutaq ki, SOCAR təqaüd ayırır. Sonra onları işə götürürmü? Böyük təqaüd proqramları var. 600 bal toplayanlara təqaüd verirlər. Bu onların öyrənməsi, bacarıqlarını inkişaf etdirilməsi üçün ayrılır, kirayə pulu vermək, yeyib-içmək üçün ayrılmır. Təhsildə hər şey hesabatyönümlü olmalıdır. Sənə pul ayırıram ki, kadrım olasan. “Samsung” şirkətinin gəlirləri 64 milyarddır. Bizim neft gəlirlərimizdən 4 dəfə, dövlət büdcəsindən isə 5 dəfə çoxdur. Şirkət bir işçinin yetişdirilməsinə 10 milyon pul ayırır. Bizdə 2016-17-ci il ərzində 3500 tələbənin oxuması üçün 75 milyon manat pul ayrılıb. Bitirib gələnlər var. Onlardan hesabat alındımı? Dövət ehtiyacları üçün göndərib, qayıdıb gələnlər işlə təmin olunubmu? Onların cəmi 40 faizi işə qəbul olub. Çoxu da özəl şirkətlərdədir. Dövlət özəl şirkətlər üçün pul tökmüşdü?
Azərbaycanın ali tədris məktəblərində ana dilində dərs vəsaitləri çatışmır, müəllimlərin yaş həddi çox yüksəkdir. Bu problem necə həll edilməlidir?
Azərbaycanda ali təhsil haqqında qanun qəbul edilməyib. Bu ən böyük çatışmazlıqdır. Ali məktəblər yalnız metodiki, pedaqoji və şura baxımından Təhsil Nazirliyinə tabedirlər. İdarəçilik baxımından isə tabe deyillər. Əlbətdə onlar müstəqil olmalıdır. Ali məktəblərdə islahat getmir. Sanki orta məktəblərimiz sınaq masasıdır. Hamı orda tətbiqini aparır. Heç kimin ali məktəblə işi yoxdur. Ali məktəblərdə yaş həddi çox olan müəllimlər işləyir. Maaş aşağı olduğuna görə, gənc kadrlar universitetdə qalıb işləmək istəmirlər. Elmi müdafiə etmək üçün sənədləşmə prosesi çoxdur. Gənc kadrlar arayış dalınca qaçmalı olurlar. Əvəzedilməz kadrlarımız var, amma yeniliyi bilmirlər. Onlar təkmilləşməlidirlər. Tədris proqramı 70-ci illərdə qalıb. Əmək bazarında biliyə ehtiyac yoxdur.
İndiki zamanda 4-cü sinifdə oxuyan uşaq müəllimdən çox bilir, bir düymə ilə hər şeydən xəbəri olur. Azərbaycanda müəllimlərin yalnız elmi dərəcələri var, müasir dövrün tələblərinə cavab vermirlər. Peşəkar kadr ola bilərsiz, yaxşı ixtisasçı da ola bilərsiz, amma dövrün tələblərinə uyğun deyilsizsə lazımsız kadrsız. Çin niyə inkişaf etdi? 1960-ci illərdə Çində islahat keçirildi. Tələbələr müəllimlərə qarşı inqilab etdi. Bu gün universitetlərdə hamı öz dissertasiya işindən kitab yazdırır, uşaqlara satır. Kitablar dəyişir, müasir üsullar var. Arxeoloji qazıntılar müasir texnologiya ilə aparılır, biz yeri hələ də bel ilə qazırırq. Dünya bizi tanımır. Bizim qədər xaricdə məqalə çap etdirən yoxdur, xaricə bizim pulumuz lazımdı. 600-700 manat verib xarici ölkələrdə məqalələr çap etdirilir. Amma heç biri əhəmiyyətli deyil.